Skip to content

Żywiecki strój mieszczański

14 września 2011

Żywiec został założony na przełomie XIII i XIV wieku na ważnym szlaku handlowym z Polski przez Przełęcz Jabłonkowską do Czech, Słowacji, Moraw, Węgier, a przez to do innych krajów Europy Południowej i Zachodniej. Jego rozkwit nastąpił w XIX wieku, a razem z miastem zakwitł piękny strój mieszczan Żywca, unikatowy i zachwycający swoim bogactwem.

Ubiór noszony przez mieszkańców Żywca był kosztowny i bardzo bogaty. Zarówno męski jak i kobiecy szyto z drogich, najczęściej importowanych tkanin. Wiele elementów stroju, głównie męskiego, wzorowano lub były wręcz identyczne z ubiorami szlachty i mieszkańców dużych miast. Za szczytowy okres jego rozwoju uważa się drugą połowę XIX wieku. Elżbieta Piskorz-Barenkowa w książce „Polska: stroje ludowe” podaje, że mężczyźni przestali nosić odzież tradycyjną pod koniec XIX wieku, a bardziej konserwatywne w tym względzie kobiety używały jej jeszcze w latach 30. XX stulecia. Większość źródeł podaje, że strój jest do dziś noszony przez Żywczan podczas obchodów świąt kościelnych i państwowych. Najprawdopodobniej po okresie wojennego i powojennego przestoju, strój został na nowo odkryty i wszedł ponownie do użytku w ostatnich latach. Szczególne okoliczności sprawiły, że ubiór ten zachował się do dnia dzisiejszego w niezmienionej formie. Złożyło się na to przywiązanie do tradycji i konserwatyzm mieszkańców miasta.

Strój żywiecki nie jest strojem góralskim ani regionalnym – był noszony wyłącznie przez mieszczan. Ponadto strój ten związany jest tylko z jednym miastem.

Proces kształtowania się stroju żywieckiego trwał bardzo długo i zakończył się pod koniec XIX w. Początkowo był on zwykłym ubiorem mieszczańskim, podobnym do tych noszonych w innych miastach polskich. Strój żywiecki, który można zrekonstruować na podstawie XVII i XIX wiecznych źródeł, składał się z: czepca niewieściego zdobionego haftem złotym i koronkami, spódnicy z kosztownej tkaniny z galonkiem, haftowanego gorsetu lub kamizelki, płóciennego fartucha, rańtucha zwanego łoktuszką oraz chusty zdobionej haftem lub koronkami. Wygląd tego stroju był pokrewny wielu ubiorom mieszczańskim, zwłaszcza w Małopolsce na Śląsku. Zastosowanie tiulu białego w pierwszej połowie XIX wieku, było przełomowym momentem w historii kobiecego stroju żywieckiego. Tiul zdominował kobiecy strój żywiecki, czyniąc go ubiorem niezwykle oryginalnym i związanym wyłącznie z Żywcem. W tej nowej, wzbogaconej formie, strój dodatkowo oparł się na modzie europejskiej.

Męski ubiór odświętny wg opisu Elżbiety Piskorz-Branekovej składał się z : wysokiej granatowej rogatywki, płóciennej koszuli o kroju przyramkowym, kaftana z cienkiego sukna, aksamitu, jedwabiu lub atłasu z kosztownymi, często srebrnymi guzikami, sukmany i spodni z czarnego lub granatowego sukna, pasa słuckiego lub jego imitacji i butów z cholewami.

Kiedyś ubiór ten nosiły wyłącznie obywatelki-mieszkanki Żywca, które występując w grupie, na przykład w czasie kościelnej procesji, po uprzednich ustaleniach zakładały strój utrzymany w jednej tonacji kolorystycznej. Znano wiele jego odmian, istniały ściśle przestrzegane reguły określające strój panny i mężatki, a także warianty stroju na określone okazje i święta.

Na strój kobiety zamężnej składał się : adamaszkowy lub atłasowy czepek haftowany złotą nitką, tiulowa chustka, koszula z płótna bawełnianego ozdobionego haftem białym, tiulowa kryza, zapaska i szal, których prawie całą powierzchnię pokrywały hafty białą nitką, bordowy lub kremowy aksamitny gorset, kaftan z dużym opadającym na plecy kołnierzem szyty tak jak spódnica z adamaszku lub atłasu, , czółenka z tkaniny w kolorze spódnicy lub białe. Strój uzupełniały jedwabne wstążki w kratę i korale prawdziwe.

Na żywieckich jarmarkach ja i w Internecie można kupić lalki w stroju  żywieckim. Pojedyncze (strój kobiecy) lub pary.

Strój panny. Strój panny wyróżnia kolorystyka i brak nakrycia głowy. Zamiast czepca, panna nosiła stroik na kształt wianka lub po prostu kwiat wpięty we włosy. Mężatki ubierały gorsety w ciemnych kolorach (czerwony, amarantowy, zielony, niebieski), natomiast w stroju panny dominowały barwy pastelowe (biały, różowy, seledynowy). Na niektóre okazje panny ubierały się całkowicie na biało (biała muślinowa lub batystowa spódnica, białe buciki i pończochy). Panny na ramionach nosiły wielką tiulową chustę, okrywającą plecy i ramiona.

Strój mężatki z czepkiem widocznym z przodu i gorsetem. Młodsze mężatki zamiast kamizelek z pelerynką ubierają aksamitny, adamaszkowy lub atłasowy gorset, haftowany kolorowym jedwabiem, cekinami i blaszkami. Na gorset i białą batystową półkoszulkę mieszczka nakłada długi tiulowy szal haftowany wzdłuż trzech krawędzi, osłaniający ramiona, ręce i spływający na przód spódnicy, szal ten nazywany jest łoktuszą.
Zdjęcie pochodzi ze strony: zywiecforum.pl

Inną odmianą stroju kobiecego są „pory”. Nazwa pochodzi od drukowanej płóciennej spódnicy i fartucha noszonego do pary. Na głowie kobiety upięty był „kogutek” z tiulowej lub batystowej chustki. Pory były strojem noszonym przez uboższe mieszczanki od święta i przez bogatsze na mniej uroczyste okazje.

Strój męski. Strój mieszczanina żywieckiego, w zestawieniu ze strojem kobiecym wygląda bardzo skromnie. Składa się (wg opisu ze strony forumzywiec.pl) z aksamitnego żupana, czarnych spodni wpuszczonych do butów z miękką cholewą. Na wierzch zakładano czarną, sukienną czamarę z ozdobnymi pętlicami i i kołeczkami tzw. baryłeczkami. Nakrycie głowy to aksamitna czapka – czamarka, w kolorze odpowiadającym żupanowi. Ozdobą stroju są jedwabne, dwustronne pasy, mające rodowód szlachecki, a wzorowane na pasach słuckich. Pas ten zakłada się na żupan pod czamarą, której nie zapinano na guziki.
Pasy te były bardzo drogie, zatem mogli sobie na nie pozwolić jedynie bogaci mieszczanie. Często były własnością cechu i używane przez cechmistrzów na uroczyste okazje. Powszechniejsze były pasy skórzane z ozdobną klamrą z wizerunkiem Tadeusza Kościuszki, herbu Żywca lub innym. Dopełnieniem męskiego stroju żywieckiego była biżuteria wzorowana na klejnotach szlacheckich. Biżuteria mieszczanina była skromna i ograniczała się do guza spinającego pod szyją żupan oraz ewentualnie sygnetu na palec.

W jednej z gablot muzealnicy umieścili oprócz strojów dorosłych także strój dziewczynki.

Zamężne mieszczanki, zwłaszcza w dojrzałym wieku, zakładają spódnice adamaszkowe lub atłasowe, suto marszczone w pasie i kamizelkę tej samej barwy z półkolistą pelerynką i długimi rękawami wykończonymi koronką. Obficie marszczone tiulowe fartuchy przykrywają spódnice. Żywiecka mieszczanka musiała wyglądać jak: „dorodna kopa siana”, dlatego pod ciężkie i szerokie spódnice wkładano nawet pięć sztywno krochmalonych, płóciennych halek, „podwlekacek”, aby nadać im odpowiedni kształt i rozłożystość. Spódnice sięgające powyżej kostki są w kolorach: czerwonym, różowym, zielonym i niebieskim (jasnym i ciemnym). Szyję ozdabia ułożona w kontrafałdy, leżąca na ramionach tiulowa, haftowana kreza. Na spódnice nakłada się równy długością fartuch tiulowy, pokryty na całej powierzchni bogatym haftem.

Na szczególną uwagę zasługuje nakrycie głowy mężatki – czyli czepiec, zwany złotą copką. Jest on pokryty złotym haftem, bądź naszywanymi koronkami i złotymi pasmanteriami. Wokół twarzy czepiec obszyty jest sztywną, białą koroneczką, tzw. „ryżką” czy „ryszką”, ułożoną w harmonijkę, a dół upięty w bufki szeroką wstążką, której końce spływają do połowy pleców. Czepce dekorowane perełkami, rubinami, były symbolem zamożności Żywczanek.

Strój dopełniają białe ażurowe, niciane pończochy i buciki na płaskim obcasie w typie łódek z adamaszku lub atłasu, z kokardką na przedzie. W dłoniach mieszczka trzymała tiulową chusteczkę. Tutaj: podkolanówki, chusteczki i fragmenty stroju z ekspozycji Muzeum Miejskiego w Żywcu.

W książce „Polska: stroje ludowe”, z której korzystałam pisząc ten artykuł, znajduje się słownik wyjaśniający czym są niektóre elementy stroju, na czym polegają poszczególne kroje i inne pojęcia związane ze strojami ludowymi. Przytoczę zatem te wymienione przy opisie stroju żywieckiego, na pewno ułatwią one lekturę osobom nie specjalizującym się w tej dziedzinie.

Rogatywka – czapka o średnio wysokiej główce, o rogach małych lub większych i mocno odstających, uszyta z czterech klinów z czerwonego, granatowego czarnego, niekiedy szarego sukna samodziałowego z otokiem (4-5 centymetrowym) z czarnego baranka.

Krój przyramkowy – wszystkie elementy koszuli (przód, plecy, rękawy, przyramki, kliny pod pachami) są prostokątami lub kwadratowymi kawałkami płótna. Rękaw przyszywa się tak, by łączył wszystkie te elementy.

Sukno – najczęściej gładka tkanina wełniana, pierwotnie o wyraźnym splocie, po poddaniu procesowi falowania gruba zbita nie przepuszczająca wilgoci.

Sukmana – męskie okrycie wierzchnie, zwykle długie, szyte najczęściej z z sukna samodziałowego, niekiedy z tkaniny fabrycznej.

Haft biały – wszycie wykonane dowolną techniką, zawsze jednak białą nitką na białej tkaninie.

Korale prawdziwe – walcowate lub okrągłe koraliki z korala szlachetnego (corallium rubrum).

Polecam:

Mieszczański strój żywiecki – strona z detalicznym opisem i interesującymi zdjęciami stroju.

——————–

Na podstawie:

„Polska: stroje ludowe”, Elżbieta Piskorz-Branekova, Sport i Turystyka – Muza SA 2008, s. 102

Żywiecki strój mieszczański; dostępny w Internecie (dostęp 11 września 2011 r) [w:] http://zywiecforum.pl/mieszczanski-stroj-zywiecki/

Magdalena

Reklamy

From → Żywiec

5 komentarzy
  1. Ach! Piękny:)). Że też kiedyś były krawcowe o takich umiejętnościach!

  2. Stroje miejskie permalink

    Powinni dać do sprzedaży na małe dzieci strój mieszczański Żywca jako kostium pamiątkowy
    miasta za odpowiednią cenę.

  3. Żywiec permalink

    Odkrywając Małopolskę powinno być. Żywiec to nie śląsk a Małopolska tyle, że wcielona w województwo śląskie. I mieszczański strój żywiecki nigdy śląski nie był.

    • To prawda, jednak na blogu pozostawiam sobie szerokie pole tematyczne, i pozwalam sobie opisać także rejony obecnie znajdujące się w województwie śląskim, którego granice zostały, nie da się zaprzeczyć, dość głupio ustalone. Może jednak rzeczywiście w przyszłości przemyślę większe doprecyzowanie niektórych postów.
      Dziękuję za komentarz i pozdrawiam!

  4. Putoszka permalink

    Żywiec NIE JEST ŚLĄSKI! To Małopolska, jedynie wcielona do województwa. Warto o tym nie zapominać, bo zatraca się historię.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s

%d blogerów lubi to: